وقتی قیچی و چسب عامل تمرکز کودکان می‌شود

فعالیت‌های کاردستی تنها سرگرمی نیستند؛ بلکه ابزاری قدرتمند برای پرورش ذهن، تقویت صبر و افزایش تمرکز کودکان پیش‌دبستانی به شمار می‌روند. این هنر ساده، می‌تواند به مربیان و والدین کمک کند تا کودکان را برای آینده‌ای هوشیار و خلاق آماده کنند.

سوده کریمی دانش‌آموخته رشته آموزش ابتدایی از دانشگاه فرهنگیان و دانشجوی مقطع ارشد برنامه‌ریزی درسی ‌که تجربه کار با کودکان پیش‌دبستانی را دارد معتقد است:” کاردستی، یکی از مؤثرترین روش‌ها برای تقویت توانایی‌های شناختی و حرکتی در سال‌های حساس پیش‌دبستانی است. وقتی کودک تکه‌ای کاغذ را می‌بُرد، نخ را از میان مهره‌ها عبور می‌دهد یا قطعاتی را با دقت کنار هم می‌چسباند، در واقع در حال تمرین هماهنگی میان چشم، ذهن و دست‌های کوچک خود است.
اما تأثیر کاردستی به همین‌جا ختم نمی‌شود. این فعالیت‌ها به کودک می‌آموزند که برای رسیدن به نتیجه دلخواه، باید مراحل را با حوصله طی کند. همین فرآیند گام‌به‌گام، تمرین ارزشمندی برای افزایش تمرکز است.”

وی می‌افزاید:” نوآموز یاد می‌گیرد بر یک فعالیت متمرکز بماند، کار نیمه‌کاره را به پایان برساند و منابع کوچک خود را مدیریت کند.
از سوی دیگر، کاردستی مفهوم «صبر» را نیز در ذهن کودکان نهادینه می‌کند. انتظار برای خشک شدن چسب، صبر برای چیدن قطعات در جای درست و صبر برای دیدن نتیجه نهایی، همگی به استقامت ذهنی کودک شکل می‌دهند. لحظه‌ای که کودک با غرق شدن در ساخت یک کلاژ رنگارنگ یا موجودی خمیری، دنیای اطراف را فراموش می‌کند، نشان می‌دهد که تمرکز به شکلی عمیق در او شکل گرفته است.”

سوده کریمی در پایان تأکید کرد:” در نهایت، مربیان و والدین می‌توانند کاردستی را به عنوان ابزاری هوشمندانه و لذت‌بخش در مسیر رشد و آموزش کودکان به کار گیرند. این فعالیت نه تنها مهارت‌های حرکتی و ذهنی را پرورش می‌دهد، بلکه کودکان را برای آینده‌ای سرشار از خلاقیت، صبر و تمرکز آماده می‌سازد.”

محیط امن و عاری از قضاوت؛ کلید طلایی پرورش خلاقیت کودکان در بازی

یک روانشناس تربیتی با تأکید بر اینکه خلاقیت اساسی‌ترین مهارت مورد نیاز کودکان برای فرداست، نقش کلیدی مربیان و معلمان در پرورش این توانایی از طریق ایجاد محیطی امن، استفاده از داستان‌پردازی و ارائه انتخاب‌های متنوع در بازی‌های گروهی را تشریح کرد.

دکتر سیما مهدی‌زاده طهرانی، روانشناس تربیتی و مدرس دانشگاه، در گفت‌وگو با مرکز تربیت و یادگیری کودک، خلاقیت را یکی از مهم‌ترین مهارت‌های زندگی در دنیای امروز دانست و اظهار داشت: “مربیان و معلمان نقش کلیدی در پرورش این توانایی در کودکان دارند. به گفته وی، ایجاد محیطی امن و تشویق‌کننده، استفاده از داستان‌پردازی و تغییرات مداوم در بازی‌ها به کودکان کمک می‌کند تا از خلاقیت خود در بازی‌های گروهی استفاده کنند و تنها به دنبال دستورات از پیش تعیین‌شده نباشند.”

وی ایجاد «محیطی مثبت» را به عنوان یکی از مهم‌ترین راهکارها برشمرد و توضیح داد که این فضا به کودکان اجازه می‌دهد تا بدون ترس از قضاوت، ایده‌ها و نظرات خود را بیان کنند. این استاد دانشگاه افزود: “تشویق کودکان به ابراز عقایدشان نیز نقش مهمی در افزایش اعتماد به نفس و خلاقیت آن‌ها ایفا می‌کند.”

دکتر مهدی‌زاده طهرانی همچنین بر استفاده از «داستان‌پردازی» و «شخصیت‌پردازی» برای جذاب‌تر کردن بازی‌ها تأکید کرد. وی خاطرنشان ساخت: “وقتی کودکان در قالب شخصیت‌های مختلف قرار می‌گیرند و در داستان‌ها مشارکت می‌کنند، توانایی تخیل و خلاقیت آن‌ها تقویت می‌شود. همچنین، تغییرات مداوم در بازی‌ها و اضافه کردن چالش‌های جدید از یکنواختی جلوگیری کرده و ذهن کودکان را به چالش می‌کشد.”

این روانشناس تربیتی در پایان، ارائه انتخاب‌های متنوع به کودکان را راهکاری مؤثر دانست که به آن‌ها امکان می‌دهد بر اساس علایق خود فعالیت‌ها را انتخاب کنند. وی نتیجه گرفت که به‌کارگیری این راهکارها توسط مربیان، به رشد فردی کودکان کمک کرده و مهارت‌های اجتماعی و همکاری آن‌ها را نیز تقویت می‌کند.

نمایش خلاق، کودک را در شرایط هم‌سان تجربه قرار می‌دهد

اجرای نمایش خلاق توسط نوآموز با تسهیلگری و هدایت مربی، زمینه‌ساز آزادسازی خلاقیت کودک است، به طوری که هم به بهتر‌آموزی او کمک می‌کند و هم به استعدادیابی کودک منتج می‌شود.

فاطمه موسوی ثابت مربی مسئول کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان که بیش از دو دهه تجربه فعالیت در حوزه کودکان دارد در خصوص نقش و جایگاه نمایش خلاق برای نوآموزان گفت: “وقتی مربی قصه‌ای برای کودک می‌گوید، حس شنوایی کودک را همراه می‌کند. کودک از حس شنوایی خود استفاده می‌کند و در ذهنش تصاویری خلق می‌کند. آنگاه این تصاویر و حرکات به صورت بالقوه در ذهن می‌ماند اما در زمانی که کودک نمایش خلاق اجرا می‌کند، تصاویر خلاق ذهن او به صورت فعال بروز و ظهور می‌یابد. نوآموز وقتی خودش را جای شخصیت قصه می‌گذارد، همذات پنداری را تجربه می‌کند و غم، شادی‌ و سایر احساسات را تجربه و بازی می‌کند. بدین ترتیب، او در لحظه، هم می‌سازد و هم می‌آموزد.”

موسوی ثابت که دکترای زبان و ادبیات فارسی دارد و برای کودکان نیز می‌نویسد در ادامه می‌افزايد: “نمایش خلاق به صورت فردی و یا گروهی قابل اجراست. در نمایش‌های گروهی، کودک همکاری را می‌آموزد و به صورت غیر مستقیم فعالیت گروهی و ارتباطی را یاد می‌گیرد.  او می‌آموزد که برای به نتیجه رسیدن، باید با گروه تعامل کرد. بدین ترتیب است که از طریق اجرای نمایش خلاق، مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی بین کودکان تقویت شده و این نکات در ذات کودکان نهادینه می‌شود.”

او در خصوص نقش نمایش خلاق در بهبود و ارتقای مهارت‌های زبانی هم معتقد است: “هر انسانی با تمرین، موفق به کسب مهارت‌های مختلف می‌شود. کودک با استفاده از کلمات مختلف و تمرین آن‌ها در قالب نقش‌های متفاوت، دایره‌ لغات غنی‌تری خواهد داشت و این امر در زمینه‌ ارتباط‌گیری او با هم سن و سالانش و بیان احساسات و افکارش بسیار مفید خواهد بود. کودکی که از زبانش بهتر بهره می‌گیرد، یک کودک اجتماعی‌تر و موفق‌تر خواهد بود.”

این مربی در خصوص نمایش خلاق و نقش آن در گسترش تخیل و خلق ایده‌های جدید کودکان می‌گوید: “مهم‌ترین نقش در زمینه‌ نمایش خلاق، بر عهده‌ مربی است. البته مربی فقط تسهیلگر است اما او شرایط را طوری آماده می‌کند که کودک بتواند خلاقیت خود را  به ظهور برساند. مربی با انتخاب قصه‌ای مناسب برای سن کودک، هم از نظر فضای قصه، هم پیام و هم زمینه‌ی اجرای نمایشی آن (دراماتیک بودن) می‌تواند زمینه را برای یک نمایش خوب فراهم کند. او با انتخاب درست و به جا و راهنمایی‌های لازم در زمینه‌ی اجرا، می‌تواند موتور خلاقیت کودک را به حرکت بیندازد. نقش‌های کودکان باید ساده، راحت و قابل اجرا باشد. به عنوان مثال در قصه‌ مهمان‌های ناخوانده، مربی می‌تواند خودش راوی باشد و هم چنین نقش پیرزن را به عهده بگیرد و کودکان هر کدام یکی از مهمان‌هایی می‌شوند که با دیالوگ‌های ساده به جمع آن‌ها اضافه شوند.”

این مربی در پایان تأکید کرد: “کودک با تجربه کردن است که می‌آموزد و آموخته‌های دوره‌ کودکی برای همیشه در خاطر فرد، باقی خواهد ماند. وقتی موضوعی از حالت دیداری و شنیداری صرف، به حالت تجربی در می‌آید و کودک را در شرایط همسان قرار می‌دهد، تجربه‌ای مشابه با همان در ذهن او ساخته می‌شود. برای مثال کودک می‌آموزد راستگویی همیشه بهتر ازدروغگویی است، چون در نمایشی آن را تجربه کرده است. او یاد می‌گیرد شجاعت و دانایی، رمز رسیدن به موفقیت است، چون در یک نمایش، آن را اجرا کرده است. از آنجایی که این یادگیری‌ها همراه با لذت بوده، تأثیر ماندگارتری در ذهن بچه‌ها باقی می‌گذارد.”

داستان‌ها؛ دارویی برای استرس و جرقه‌ای برای خلاقیت کودکان هستند

تحقیقات جدید در حوزه نوروساینس نشان می‌دهد که شنیدن یا خواندن قصه، نه‌تنها ذهن کودکان را فعال و خلاق‌تر می‌کند، بلکه سطح اضطراب آن‌ها را نیز کاهش داده و آرامش روانی بیشتری به همراه می‌آورد.

زهرا سعیدواحد، عصب روانشناس و کارشناس در حوزه روانشناسی کودک و خانواده با بیان این مطلب گفت: “دانشمندان علوم اعصاب معتقدند قصه‌گویی، یکی از قدرتمندترین ابزارهای آموزشی و تربیتی در دوران کودکی است. زمانی که کودک داستانی می‌شنود یا می‌خواند، بخش‌های مختلف مغز او به‌طور همزمان فعال می‌شوند. نورون‌های آینه‌ای ـ که نقش مهمی در شکل‌گیری همدلی دارند ـ هنگام شنیدن داستان‌های عاطفی و اجتماعی فعال شده و باعث می‌شوند کودکان بهتر احساسات دیگران را درک کنند. همچنین، بخش‌های مغزی مرتبط با پردازش زبان و ایجاد تصاویر ذهنی در جریان شنیدن داستان فعال می‌شوند. این اتفاق به بهبود توانایی‌هایی همچون حافظه، خلاقیت و تفکر انتزاعی کمک می‌کند. در حقیقت، هر قصه برای کودک فرصتی تازه است تا ذهنش را تمرین دهد و قدرت تجسم و اندیشه خود را گسترش بخشد.”

وی که عضو انجمن SfN یا Society for Neuroscience یکی از معتبرترین و بزرگ‌ترین انجمن‌های علمی در زمینه‌ی علوم اعصاب (Neuroscience) در سطح بین‌المللی است در ادامه افزود: “نقش قصه فقط در رشد شناختی خلاصه نمی‌شود. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که داستان‌ها می‌توانند سطح هورمون استرس (کورتیزول) را کاهش دهند و همزمان موجب ترشح هورمون‌های آرامش‌بخش نظیر اکسی‌توسین شوند. به همین دلیل است که شنیدن یک داستان آرام قبل از خواب، مانند «قصه شب بخیر ماه»، می‌تواند کیفیت خواب کودکان را به‌طور چشمگیری بهبود بخشد و به آن‌ها حس امنیت بیشتری بدهد. برای گروه‌های سنی مختلف نیز انتخاب قصه اهمیت دارد. به‌عنوان مثال، برای کودکان ۳ تا ۵ ساله، کتاب‌های ساده، ریتمیک و همراه با تصویر بیشترین تأثیر را دارند. آثاری مانند «شیر کوچولو نمی‌ترسد» به کودک کمک می‌کند با شجاعت در برابر ترس‌ها بایستد و کتاب «قصه‌هایی برای خواب آرام» فضایی امن برای تجربه خوابی عمیق‌تر فراهم می‌آورد.”

وی در پایان تأکید کرد: “مربیان و والدین می‌توانند با بهره‌گیری از این یافته‌ها، قصه‌گویی را به یک عادت روزمره تبدیل کنند؛ عادتی که هم به رشد مغزی کودکان کمک می‌کند و هم دنیای آن‌ها را سرشار از آرامش و امنیت می‌سازد.”